Stamcellen
Inhoudsopgave
De bevruchte eicel is de moeder van alle cellen in ons lichaam. Terwijl een hersencel altijd hersencel zal blijven, kan een bevruchte eicel nog uitgroeien tot allerlei verschillende cellen. Een cel die dat kan noemt men een stamcel.
Stamcellen worden gebruikt voor onderzoek en behandelingen. Stamcellen kunnen opgeslagen worden in stamcelbanken om later voor behandelingen gebruikt te worden. Er is speciale wetgeving rond het gebruik van stamcellen. In de media is er regelmatig veel aandacht voor stamcellen, zoals in 2006 met de Koreaanse stamcelonderzoeker Hwang die fraude pleegde in zijn kloneringsonderzoek en rond de stamcelbehandelingen in China tegen de spierziekte ALS.
Er verschijnen daarbij regelmatig berichten over de ethische discussie voor en tegen het gebruik van stamcellen, wetenschappelijke doorbraken in het onderzoek ernaar en nieuwe behandelingen, zoals stamcellen uit huidcellen. Het gaat vaak over verschillende stamcellen want er zijn vele soorten. Wat is nu precies een stamcel en wat heb je er aan?
Verschillende bronnen van stamcellen
De ultieme stamcel is een bevruchte eicel. Deze kan immers nog tot elke cel in het lichaam uitgroeien. Wanneer het over stamcellen gaat worden vaak embryonale stamcellen bedoeld. Deze cellen worden uit een ongeveer 8 dagen oud embryo gehaald en vervolgens in een laboratorium verder gekweekt. De meest gebruikte stamcellen voor behandelingen zijn echter stamcellen uit het beenmerg. Deze kunnen nog alle cellen van ons bloed en afweersysteem maken. Ze worden volwassen stamcellen genoemd, omdat ze verder in hun ontwikkeling zijn dan embryonale stamcellen.
- Therapeutisch gekloond embryo van 2 naar 4 naar 8-cellig stadium. (bron: Science)
Embryonale stamcellen
Vaak worden embryonale stamcellen genoemd als bron van gekweekt weefsel. In het lab zijn al stukjes hartspier gekweekt. Onderzoekers hopen zo onder andere meer te weten te komen over de ontwikkeling van weefsels en organen en de ziektes die kunnen ontstaan als er iets mis gaat. Echter, om daar gebruikt van te kunnen maken, moeten de (stam)cellen van de patiënt zelf moeten komen, omdat anders dezelfde afstotingsproblemen zouden ontstaan als bij donororganen.
Klonen
Een mogelijke manier om aan zulke lichaamseigen cellen te komen is eicellen kloneren. Daarbij wordt het erfelijk materiaal uit een eicel gehaald en vervangen door het complete DNA van één persoon (normaal komt de helft van vader en de helft van moeder). Vervolgens ontstaat uit deze eicel een embryo waaruit stamcellen gehaald kunnen worden met het erfelijk materiaal dat gelijk is aan dat van de DNA donor.
Dolly en de stamcelkoning
Om te testen of de gekloneerde eicel werkelijk embryonale stamcellen oplevert, kun je deze eicel in een baarmoeder plaatsen. Op deze manier zijn schaap Dolly en vele andere dieren gekloneerd. Bij de mens is het nog nooit gelukt om een eicel te kloneren, ondanks vele pogingen. In 2006 bleek dat de Zuid-Koreaanse onderzoeker Hwang, die beweerde dat het hem wel gelukt was, te hebben gefraudeerd. Het inbrengen van een menselijke, gekloneerde eicel in een baarmoeder om een kloon geboren te laten worden is verboden, maar bovendien tot nu toe dus ook technisch onmogelijk.
Onderzoek in Nederland
Embryonale stamcellen worden in Nederland onderzocht aan het Hubrecht Laboratorium te Utrecht en in het UMC Groningen. Men kijkt in deze laboratoria onder welke omstandigheden deze cellen het beste kunnen uitgroeien tot hartspierweefsel, zenuwcellen, nierweefsel, bot en kraakbeen.
Volwassen stamcellen
Volwassen stamcellen werden ontdekt toen bleek dat bij leukemiepatiënten na een chemokuur hun beenmerg volledig hersteld kon worden met een klein beetje donorbeenmerg. De cellen van de donor deelden zich totdat alle cellen van het beenmerg weer hersteld waren. In het beenmerg zitten de voorlopercellen van het bloed en afweersysteem: de beenmerg stamcellen.
Inmiddels zijn volwassen stamcellen gevonden in onder meer het hartzakje van het hart, de hersenen, de lever en waarschijnlijk bevat elk orgaan voorlopercellen. Volwassen stamcellen zijn verder ontwikkeld dan embryonale stamcellen; ze kunnen daardoor alleen nog uitgroeien tot de verschillende cellen uit het orgaan waar ze gevonden zijn.
Hartinfarct
Zo ging bijvoorbeeld in januari 2005 het Hebe-onderzoek van start in diverse academische ziekenhuizen in Nederland. Dit onderzoek bekijkt het gebruik van beenmerg stamcellen bij patiënten met een hartinfarct en het lijkt er wel op dat sommige patiënten er baat bij hebben. Het is echter nog onduidelijk of dat komt omdat de cellen nieuw weefsel vormen of dat ze signalen afgegeven die nieuwe bloedvaten laten groeien.
- De stamcellen worden rood gemarkeerd zodat ze goed te volgen zijn. Links zie je stamcellen in kweek die nog niet rijp zijn, rechts zijn de gemarkeerde cellen klaar voor voor celtherapie.
Medische behandelingstechnieken waarbij men stamcellen gebruikt om ziektes te bestrijden of aangetaste cellen en weefsels scharen we onder de noemer "stamceltherapie". Kijk voor meer toepassingen van stamcellen ook eens onder 'Mens & Gezondheid - Toepassingen' en 'Mens & Gezondheid - Onderzoek'.
Stamcelbanken
Stamcellen uit het beenmerg en de navelstreng kunnen opgeslagen worden in een stamcelbank. Er zijn stamcelbanken voor algemeen gebruik en voor eigen gebruik. De banken voor algemeen gebruik leveren cellen voor beenmergtransplantaties en voor de behandeling van erfelijke ziekten.
Stamcellen voor eigen gebruik zouden in de toekomst mogelijk gebruikt kunnen worden voor de kweek van weefsel; op dit moment is dat echter nog niet mogelijk. De Wet Kwaliteit en Veiligheid Lichaamsmateriaal bepaalt dat de opslag van lichaamseigen materiaal zoals stamcellen uitsluitend bij niet-commerciële instanties is toegestaan.
Aangepaste stamcellen
In het najaar van 2007 werd bekend dat cellen uit de huid zo aangepast kunnen worden dat ze als stamcellen te gebruiken zijn voor onderzoek. Door 4 genen aan het erfelijk materiaal van huidcellen toe te voegen, konden menselijke cellen naar een embryonale staat teruggebracht worden. Bij muizen konden uit dit soort cellen nieuwe muizen geboren worden en een muis met sikkelcelanemie werd met deze nieuwe, aangepaste stamcellen succesvol behandeld.
Wetgeving
Het gebruik van embryonale stamcellen is in Nederland geregeld in de Embryowet. Daarin staat onder welke voorwaarden embryo's ter beschikking gesteld kunnen worden van de wetenschap. Embryo's mogen niet speciaal ‘gemaakt’ worden voor wetenschappelijk onderzoek en het is ook verboden om een embryo langer dan 14 dagen in een laboratorium te kweken. Onderzoek moet ook altijd ter goedkeuring worden voorgelegd aan een onafhankelijke commissie, zoals de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek (CCMO).
Zodra er bij stamcelonderzoek proefpersonen betrokken zijn, geldt ook de Wet op Medisch-wetenschappelijk Onderzoek op Mensen (WMO). Wetenschappers moeten dan ook toestemming vragen aan de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek (CCMO).
De redactie is benieuwd naar jouw mening over dit artikel. Klik hier om te reageren.